(प्रशस्तपादभाष्याच्या ४थ्या धड्यातील पृथ्वी किंवा स्थायूंचे गुणधर्म, प्रकार, वागण्याच्या तऱ्हा व उपयोग या संबंधीची माहिती या धडयात आहे. हे श्लोक ३ऱ्या - ४थ्या शतकातले असून तेव्हाची भारतीयांमध्ये वापरात असलेली स्थायूद्रव्यांच्या अभ्यासाची पद्धत दर्शवतात. काही गोष्टी किंवा संकल्पना पटणारही नाहीत पण त्यासाठी पूर्णच अभ्यासाची पद्धत नाकारू नये. जे जे प्रत्ययास येईल तेवढेच मानावे. असो.)
पृथिवीत्वाभिसम्बन्धात्
पृथिवी |
Earth is that which is comprised in the class ‘Earth’.
सर्व
स्थायुद्रव्ये ही पृथ्वी या वर्गात मोडतात.
रूपरसगन्धस्पर्शसङ्ख्यापरिमाणपृथकत्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वगुरुत्वद्रवत्वसंस्कारवती
|
It has the qualities of – colour, taste, odour, touch,
number, dimension, isolation, distance, proximity, gravity, fluidity and the
ability to apply force.
स्थायुद्रव्यांना
रंग, चव, वास, स्पर्श(तापमान), संख्या, मोजमापे, वेगळेपणा असतो. ती लांब किंवा जवळ
जाऊ – येऊ शकतात, त्यांच्यावर गुरुत्वबल कार्य करते, ती प्रवाही असतात व दुसऱ्या
द्रव्यांवर बाह्यबळ लावू शकतात.
एते च
गुणविनिवेशाधिकारे रूपादयो गुणविशेषा सिद्धा: |
These qualities have been described in the section Gunaviniveshadhikar
(of the Vaisheshik Sutras).
वैशेषिक सूत्रांच्या गुणविनिवेशाधिकार नावाच्या
भागात हे रंग इत्यादि गुण सांगितले आहेत.
(वैशेषिक
सूत्र) गुणविनिवेशाधिकार (२/१/१)
रूपरसगन्धस्पर्शवती
पृथिवी |
स्थायूंना रंग, चव, वास व स्पर्श असतो.
चाक्षुषवचनात्
सप्त सङ्ख्यादय: |
In the section Chakshushvachan seven
properties have been described.
चाक्षुष नावाच्या वैशेषिक सूत्रात सात गुण
सांगितले आहेत.
(वैशेषिक सूत्र) चाक्षुषघटितसूत्र (४/१/१) –
संख्यापरिमाणानि
पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्वापरत्त्वे कर्म्मच रूपिद्रव्यसमवायाच्चाक्षुषाणि |
चाक्षुषघटितसूत्रात म्हटलंय की संख्या, परिमाण,
वेगळे असणे, जवळ येणे व दूर जाणे, मोठे-लहान असणे, हालचाल करणे, रंग असणे हे गुण
केवळ डोळ्यांनीच किंवा चक्षुंनीच जाणवू शकतात. म्हणजेच या गुणांचा व डोळ्यांचा
समवाय संबंध असतो.
पतनोपदेशाद्
गुरुत्वम् |
The mention of Patana (falling) implies gravity.
स्थायूद्रव्ये
पडतात याचाच अर्थ त्यांच्यावर गुरुत्व काम करते.
अद्भि:
सामान्यवचनाद् द्रवत्वम् |
The mention of Earth as possessing certain points in common
with Water indicates fluidity.
पृथ्वीद्रव्याचे
काही गुण जलद्रव्यासारखेच असून त्यात प्रवाहीपणा हा गुणधर्मही येतो.
उत्तरकर्मवचनात्
संस्कार: |
The mention of one action following upon another indicates
the ability to generate movement through application of force.
एकामागोमाग
दुसऱ्या हालचालींचा उल्लेख असल्याने स्थायु हे बळ लावून गती निर्माण करतात हे
लक्षात येते.
क्षितावेव
गन्ध : |
Only the solids have smell.
गन्ध हे
केवळ स्थायूंनाच असतात.
रूपमनेकप्रकारं
शुक्लादि |
They have different colours including white.
स्थायूंना
पांढरा इत्यादि अनेक रंग असतात.
रस:
षड्विधो मधुरादि : |
They have six different tastes starting with the sweet
taste.
स्थायूंना
गोड इत्यादि सहा वेगवेगळ्या चवी असतात.
गन्धो
द्विविध: सुरभिरसुरभिश्च |
They have two types of smells ie desirable and undesirable.
हवासा
आणि नकोसा असे स्थायूंचे दोन प्रकारचे वास असतात.
स्पर्शोऽस्या
अनुष्णशीतत्वे सति पाकज: |
Their touch is neither hot and nor cold. The temperature
change is brought out because of cooking.
त्यांचा
स्पर्श ना थंड असतो ना उष्ण. त्यातला बदल हा पाकक्रियेमुळे घडतो.
