वायुची स्थायूवरील कुरघोडी ‌ ‌| उदाहरण: चेंडूचे ‘स्विंग’ होणे (How the collision between the cricket ball and air leads to the swing of the ball)

या जगात निर्बल हा नेहमीच कनिष्ठ व बलशाली हा नेहमीच वरचढ ठरतो. दुबळ्याला देवही वाचवत नाही या आणि अशा आशयाच्या अनेक म्हणी आपल्याला पाहायला मिळतात. पण खरंच नेहमी तसंच असतं का? दुर्बल वाटणारा नेहमीच मार खातो का? तर नाही, मुळीच नाही. सिंहाने इतर प्राण्यांच्या शिकारी करणं हा नियम आहे. पण तो नेहमीच यशस्वी होतो का? तर म्हशी-रेड्यांचे कळपही सिंहांच्या कळपांना सळो की पळो करुन सोडतात. दुर्बल असल्याचं दाखवणं हा पण एक गनिमी कावा आहे. शिवरायांनीही तो पुरेपुर खेळला. शत्रू एकदा का अतिआत्मविश्वासाने पुढे चालुन आला की त्याला घोळात घेतलाच समजायचा. रशियन सेनेने दुसऱ्या महायुद्धात चाल करून येणाऱ्या जर्मन सेनेला आतपर्यंत येऊ दिलं, सारा मुलुख बेचिराख केला व जर्मन सैन्याला अन्नपाण्यावाचून तडफडून मारलं. दुसऱ्या महायुद्धाला कलाटणी मिळाली, जर्मनीचा अतिआत्मविश्वास नडला. ज्याला आपले बलस्थान माहित नाही तो खरा दुर्बल. एकदा का ते कळलं की राखेतून फिनिक्स उडणार हे निश्चित.

“अरे विक्रमा, आज तुझा पुन्हा काहीतरी वेगळाच रंग दिसतोय. बरोबर आहे, राजा तू, राजकारणी तू, तुला हेच विषय सुचणार. डावपेच सुचणार. पण मला सांग, हे बलस्थान वगैरे, किंवा या झटापटी, हारजीत, डावपेच या द्रव्याद्रव्यांमध्ये असतात का रे? म्हणजे स्थायूने वायूवर मात करणे, किंवा कधीकधी वायूने स्थायूला पळता भुई थोडी करणे, स्थायूला हुसकावून लावणे असे काही?”

“हो वेताळा असतात की, जरूरच असतात. पृथ्वी, आप, वायु, तेज इत्यादि सर्वांचे वेगवेगळे गुण. ही चार भूते व मन ही पाच द्रव्ये कायम एकमेकांशी झटापटी करतच असतात. प्रशस्तपादांनी सांगूनच ठेवले आहे की

क्षितिजलज्योतिरनिलमनसां क्रियावत्त्वमूर्त्तत्वपरत्वापरत्ववेगवत्वानि ||23||

अर्थात स्थायू, द्रव, वायू, तेज व मन हे हालचाल करत असतात, त्यांना जाणीव स्वरूप असते, ते जवळ येऊ शकतात व लांब जाऊ शकतात आणि ते बलप्रयोग करून गती निर्माण करू शकतात.”

“ते माहित आहे रे. पण वायू काय स्थायूवर बलप्रयोग करू शकणार आहे. कुणीही यावे व टपली मारून जावे अशी वायूची स्थिती. एक तर वायूद्रव्यातले अणू तू आधी म्हटला होतास तसे विरळ, पृथ्वी चे अणू-रेणू अगदी शिस्तबद्ध, घट्ट बांधून बसलेले. मग काय बिशाद आहे स्थायूला वायूने मात देण्याची? काहीही बोलतोयस.”

“हे बघ वेताळा, एक उदाहरणच देतो. एक क्रिकेटचा चेंडू आहे शिवणीचा. हा झाला स्थायूद्रव्याचा प्रतिनिधी. मैदानावर दोन संघ खेळ खेळतायत. एक फलंदाजी करतोय, दुसरा गोलंदाजी..”

“अरे माहिती आहे रे हा खेळ मला. यात गोलंदाज तो चेंडू धावत येऊन जोरात फलंदाजाकडे टाकतो. फलंदाज त्याच्या कुवतीनुसार टोलवतो किंवा बाद होतो. १०० धावा केल्यातर बॅट हवेत उंच करतो. एवढेच काय ते बॅट व हवेचा संघर्ष..कसला संघर्ष आला त्यात..बॅट हवेला सरळ सरळ ढकलते. हवा निमूट बाजूला होऊन जागा देते.”

“वेताळा, हे वर्णन पूर्णत: बरोबर नाही. फलंदाज काही दगडी भिकरवल्यासारखा चेंडू भिरकवत नाहीत. तो चेंडू वळवतात, झपकन-रपकन स्विंग करतात, किती व काय काय करतात बॉलचं..”

“पण तू म्हणतोस तसा बॉल व हवेचा काय संघर्ष होतो?”

“हे बघ. काही गोलंदाज हे निष्णात स्विंग करणारे असतात. हवा भरपूर वाहात असलेल्या खेळपट्ट्यांवर तर या स्विंगची जादू फार भारी चालते..हो पण त्याला तशी हातांची रचना हवी, बोटे हवीत, तसे तंत्र हवे, थोडे पदार्थविज्ञानाचे चिंतन हवे..”

“ए अरे विक्रमा, आता यात कसले काय पदार्थविज्ञान? बिचाऱ्या खेळाडूंना खेळूदे. कशाला यात पदार्थविज्ञान घुसडतोस?”

“तत्व माहितच हवे, नियम माहित असले तर उत्तम. हे बघ प्रवाही पदार्थांच्या गतिविषयीचा एक नियम आहे. हे प्रवाही पदार्थ जर अधिक वेगाने वाहत असतील तर त्यांचा दाब त्याप्रमाणात कमी होतो. हा बर्नौलीचा नियम आहे. Bernoulli's principle states that as the velocity of fluid flow increases, the pressure exerted by that fluid decreases.”

“अरे होरे..पण या उदाहरणात ते तत्व कसे लागू पडते ते सांग की..उगीच तत्व कळालं तरी उपयोग कसा करायचा ते पण माहित पाहिजे ना..”

“हे, बघ जोरदार हवा वाहात असलेल्या खेळपट्ट्यांवर स्विंग करणारा गोलंदाज आला तर तो त्याचा बॉल एक विशिष्ट पद्धतीने फार घट्ट ना फार सैल पकडता पंजामध्ये तळहाताला न चिकटू देता पकडतो, बॉल फलंदाजाकडे रपकन घुसवायचा असेल किंवा इनस्विंग करायचा असेल तर शिवणीची जी बाजू अधिक चमकदार असते ती फलंदाजाकडे रोखतो व वेगाने तो चेंडू असा गरगरत फिरवत सोडतो. त्यातही चेंडूचे फिरणे त्या चेंडूच्या प्रवासाच्या विरुद्ध बाजूला असते. असा तो चेंडू ताशी ६० – ७० मैल या वेगाने तो गोलंदाज हवेच्या झोतात सोडतो. इथे गोलंदाजाचे मन चेंडूची फेक करताना हाताच्या बोटाच्या स्नायूत आले व त्याने त्या चेंडूंवर बळ लावले आणि त्या चेंडूला वेग प्राप्त झाला.”

“आणि मग काय तो चेंडू हवेला कापत कापत सरळ गेला..आहे काय त्यात?”

“इतकं सोपं नाही ते. क्रिकेट हा अनिश्चिततेचा खेळ आहे. Cricket is the game of glorious uncertainties असं उगीचंच म्हटलेलं नाही वेताळा. त्यात चेंडू टाकल्यावर फलंदाज कसा प्रतिसाद देईल ही अनिश्चितता व मुळात गोलंदाजच कुठला व कसा चेंडू टाकेल ही अनिश्चितता..सगळं अगदी तिथल्या तिथे समजून घ्यायचं व नेमका प्रतिसाद द्यायचा.”

“क्रिकेटची स्तुती कशाला आणखी करतोस? मला माहित नाही का? पण गोलंदाज काय अनिश्चितता निर्माण करणार?”

“अरे तेच तर सांगतोय. या खेळाची अनिश्चितता व रोमांच कायम ठेवण्यात या स्विंगचा सिंहाचा वाटा आहे. पण जेव्हा भारताचे पूर्वीचे रमाकांत देसाईसारखे गोलंदाज किंवा कपिल देवसारखा सर्वकालीक महान गोलंदाज, शिवाय काही काळापूर्वीचा जवागल श्रीनाथ व चालु घडीचा भुवनेश कुमार हे जेव्हा गोलंदाजी करतात तेव्हा तो चेंडू त्यांच्या मनातलं ओळखतो, बोटाने दिलेला संदेश वाचतो व ६० ते ७० मैल प्रतितासाच्या वेगाने जात असला तरीही अशी काही गिरकी घेतो की ज्याचं नाव ते..मग तो हवेतलं उड्डाण संपलं की एकदम मधल्या स्टंपलाच उडवेल, मध्ये पाय घातला तर LBW करेल आणि चेंडू बाहेर जाताना फटकवावा म्हटला तर स्लिप ला कॅच घेतला जाईल..कशाचीही काहीही खात्री नाही..हे झाले भारतातले गोलंदाज. पण पाकिस्तानचा वासिम अक्रम, वेस्ट  इंडिजचा कोर्टनी वॉल्श, इंग्लंडचा एंडरसन हे गोलंदाजी करु लागले की फलंदाज त्यांच्या स्विंगच्या तडाख्यातून वाचण्याची व त्यांचा कोटा संपण्याची उत्कंठेने, आतुरतेने वाट पाहतात..अगदी दमयंती सुद्धा नलाची एवढी वाट बघत नसेल..”

“अरे त्यात काय मोठंसं..कुणीही खेळेल..सगळ्या गोष्टी शेवटी गुरुत्वाकर्षणानेच खाली पडतात ना? चेंडू खाली पडला रे पडला की टोलवायचा..आहे काय त्यात?”

“इतकं सोपं असतं तर गोलंदाजांचं आणि पूर्वीच्या काळात मातीमोलाने विकल्या जाणाऱ्या गुलामांचं आयुष्य सारखंच झालं असतं. यांनी धावत जाऊन चेंडू टाकत राहायचं आणि फलंदाजांनी बदडत राहायचं..एक दमला की दुसरा..पण या स्विंगने भल्याभल्यांची भंबेरी उडते हे मात्र निश्चित..”

“होतं काय रे या स्विंगने..सांग बरं नीट..तुझ्या त्या पदार्थविज्ञानाच्या भाषेत..”

“हो सांगतो..हे बघ समजा खेळपट्टीवर हवा जोरदार वाहते आहे. सर्वात आधी या शिवणीच्या चेंडूबद्दल बोलू. विषुववृत्ताने(equator) पृथ्वीला दोन भागात दुभांगावं तसे शिवणीमुळे बॉल दोन भागात विभागला जातो. ”

“जेव्हा हा बॉल गोलंदाजाच्या हातून निघतो तेव्हा तो एकरेषीय दिशेत ६० ते ७० मैल वेगाने जात असतो. शिवाय गोलंदाजाने सोडताना त्याला जोराचा धक्का दिलेला असतो व त्यामुळे तो बॉल प्रवासाच्या विरुद्ध दिशेत गोल गोल फिरत असतो. पृथ्वीचे ज्याला परिवलन म्हणजे स्वत:भोवती फिरणे आपण म्हणतो तसा तो फिरत जात असतो. असं गेल्यामुळे व आजुबाजूला जोरात हवा वाहत असल्यामुळे त्याच्या भोवती एक हवेच्या बॉलचंच आवरण तयार झालेलं असतं..अगदी थोड्या काळापर्यंत..म्हणजे तो बॉल हवेत असे पर्यंत..”

“छे काहीही सांगतोयस..दुसरं उदाहरण दे या आवरणाचं..”

“बर..जेव्हा एखादा माणूस पाण्यात धप्पकन उडी मारतो तेव्हा त्याच्या संपर्कात येणारं जे पाणी असतं ते अगदी थोड्या काळाकरता का होईना पण त्याच्या भोवती एक पाण्याचं आवरण तयार करतं..”

“अच्छा..हो हो..आलं लक्षात..पण ते पाणी लगेच दुसरीकडे जाऊन शांत होतं..”

“बॉलच्या संपर्कात असलेले हवेचे अणुरेणूसुद्धा लगेच बाजूला होतात, दुसरे येऊन थोडा वेळ बॉलला चिकटतात व नंतर लगेच निसटून जातात..बॉलच्या प्रवासादरम्यान असे हवेचे अणुरेणू चिकटत राहतात व बाहेर पळत राहतात..व अशाप्रकारे बॉलच्या भोवती हवेचा एक बॉल तयार होतो..”

“पण म्हणजे तुला काय म्हणायचंय की हवा ज्या दिशेने जाते त्या दिशेने बॉल टाकायचा म्हणजे स्विंग होतो?”

“इथंच तर खरी गोम आहे. शिवणीच्या चेंडूवर त्या शिवणीमुळे दोन भाग होतात..बॉल नवीन असतो तेव्हा दोन्ही भाग सारखेच असतात साधारणपणे आणि तेव्हाच द्रुत गोलंदाज आणि स्विंग गोलंदाज त्यांचा स्पेल सुरु करतात. बॉल घासू लागतात. घासून घासून पॅंट लाल करतात..”

“का करतात ते असं? त्यांच्या हातातून सटकत असेल रे बिचाऱ्यांच्या..”

“अरे वेताळा, बिचारे नाहीत ते. बॉलची एक बाजू ते कायम घासत राहतात व लख्ख ठेवत राहतात. गुळगुळीत ठेवत राहतात..”

“स्वच्छतेची आवड असावी लागते..ती अशी विक्रमा..ते पानवाले नाहीका पितळ्याची भांडी लख्ख ठेवतात..”

“अरे स्वच्छता  हवी तर दोन्ही बाजू गुळगुळीत कराना..एकच का घासता..यामुळे होतं काय की बॉलची एक बाजू खराब होत जाते व दुसरी गुळगुळीत ठेवली जाते अशा पद्धतीने बॉल स्विंगसाठी तयार केला जातो..”

“बॉलच्या शिवणीची एक बाजू खराब, ओबडधोबड झाली व दुसरी बाजू गुळगुळीत राहिली तर बॉल स्विंग होतो?”

“हो ही पूर्वतयारी झाली. अशा दोन वेगवेगळ्या प्रकारचे पृष्ठभागांचा हा बॉल जेव्हा हवेच्या झोतात सापडतो तेव्हा त्याच्या गुळगुळीत बाजूकडून हवा वेगाने जात राहते. पण ओबडधोबड बाजूवरून हवा थोडी अडखळते, रेंगाळते व तिचा वेग कमी होतो. 

वर बर्नौलीचं तत्व पाहिलं तर तो म्हणतो Bernoulli's principle states that as the velocity of fluid flow increases, the pressure exerted by that fluid decreases. म्हणजेच ज्या बाजूला ओबडधोबडपणा आहे तिथे हवेचा दाब वाढतो व वेग कमी होतो. जो भाग गुळगुळीत असतो तिथला दाब तुलनेने कमी होतो व हवेचा वेग वाढतो. त्यामुळे हवा या बॉलला गुळगुळीत भागाच्या दिशेने ढकलते. हीच वायूची स्थायूवरील कुरघोडी किंवा स्विंग..”

“हो, पुढचं सर्वांना माहित आहे. बॉल स्टंप उडवायच्या उद्देशाने टाकलेला असेल तर तो इन स्विंग..बॉल त्या फलंदाजाने स्टंपबाहेर जाणारा चेंडू मारून त्याचा स्लिप मध्ये झेल पकडायच्या उद्देशाने टाकला असेल तर तो आऊटस्विंग..पण हे सांग यात बॉलरचा किती भाग व पदार्थविज्ञानाचा किती भाग?”

“अरे वेताळा मगाशी मी ज्याचं नाव घेतलं त्या जेम्स एंडरसन ने २००८ साली ट्रेंटब्रिजमधल्या ३ऱ्या कसोटी सामन्यात न्युझिलंडचे ७ बळी घेतले. बाद होतानाही फलंदाजांच्या चेहऱ्यावरील भाव हे सुटका झाल्यासारखेच आहेत. हा आहे स्विंगचा दरारा..”

“पण मग विक्रमा तू म्हणतोस की असा स्विंग होण्यासाठी तो चेंडू एका बाजूला गुळगुळीत व दुसरीकडे खडबडीत असावाच लागतो. तर मग बॉलशी छेडखानी करणं, बॉल टॅम्परिंग करणं हे काय वेगळंय?”

“कसंय..एका विशिष्ट मर्यादेपर्यंत खेळाचाच हा भाग आहे. बॉल जसाजसा जुना होतो तसा तो स्विंग होऊ लागतो ते घासले गेल्यामुळेच. पण जर का तुम्ही सुरुवातीपासूनच जर बॉलची शिवण कुरतडायची, बॉलवर नखे मारायची, मुद्दाम खराबी करायची, शीपपेयांच्या बाटल्यांच्या झाकणाने बॉल विद्रुप करायचा, टोचवायचा किंवा दुसरे म्हणजे बॉलला चमकवण्यासाठी मेण सदृश्य पदार्थ वापरायचे ही कृत्ये खिलाडूपणाला व नैसर्गिक खेळाच्या विरुद्ध जाणारी आहेत. त्यात खेळाडूवृत्तीचे दर्शन होत नाही..म्हणून ते निंदा करण्यायोग्य ठरते..स्मिथसारख्यांना घरचा रस्ता धरावा लागतो..”

“शेवटी खेळाचे काय किंवा पदार्थविज्ञानाचे काय, नियम माणसांना आणि सर्वच नऊ द्रव्यांनाच लागू आहेत. तू मगाशी स्मिथला घरचा रस्ता धरावा लागला म्हणालास, आता रात्रीचा प्रहर संपत आल्याने मलाही घरचा रस्ता धरावा लागेल..पण पुन्हा येईनचमी या वायूविषयी आधिक जाणून घ्यायला..येतो विक्रमा..पुन्हा भेटू..हाऽहाऽऽहाऽऽऽ”

स्मिथचं नाव ऐकताच कधीही डोळे बंद न करणाऱ्या घुबडानेही डोळे बंद केले. रात्र गडद होत गेली. क्रिकेटमध्ये एकेकाळी तळपणाऱ्या ओस्ट्रेलियाच्या संघाच्या प्रतिमेला मात्र ग्रहण लागलं ते कायमचंच..

(क्रमश:) 

अधिक सखोल माहिती: The science of swing bowling

मूळ गोष्ट : विक्रम वेताळ पदार्थविज्ञानाच्या जंगलात

प्रकरण ४ : द्रव्यपदार्थनिरुपण – आरंभ (Chapter 4: Discussion of Individual Substances)

इहेदानीमेकैकशो वैधर्म्यमुच्यते |

We now proceed to describe the dissimilarities or distinctive features of each one of (of the substances).

आता आपण प्रत्येक प्रकारच्या द्रव्याची विशिष्ट लक्षणे कोणती हे पाहणार आहोत.

भाग १: पृथ्वी (Solids)

मूळ कथा: विक्रम आणि वेताळ पदार्थविज्ञानाच्या जंगलात

द्रव्यांचे जवळ येणे व दूर जाणे (Substances and their movements)

नितळ पाण्याच्या तळ्यातील माशांचा व इतर जलचरांचा वेध घेणे हे चिंतनशील अशा विक्रम राजाचा आवडता छंदच. अहाहा काय ते सुंदर  दृष्य..पाण्याचा उथळ पृष्ठभाग सकाळच्या कोवळ्या किरणांमध्ये लख्ख उजळून निघावा. सकाळच्या किरणांचं आगमन झाल्यावर अनाहूत पाहुण्यांच्या आगमनाने होते तशी पाण्यातल्या सर्वच माशांची, कासवांची, ओक्टोपसांची व इतरेजनांची गडबड व्हावी. मग मासे एकमेकांकडे यावेत. काहीतरी बोलल्यासारखे करावेत व पुन्हा इकडे तिकडे जावेत. काही जोरात जावेत काही हळूहळू जावेत. काही चिमुकले असावेत तर काही शार्क, देवमाश्यासारखे अतिमहाकाय असावेत. काही सगळीकडे फिरणारे पण फक्त मधुन मधुन डोकं वर काढणारे व पुन्हा दडी मारणारे असवेत. काही हरणांच्या कळपासारखे घाबरून पळत सुटावेत तर काही वनराजासारखे दिमाखात शिकारीला निघावेत. काही डॉल्फिन सारखे शिट्यामारत निघावेत, काहींनी दिवा डोक्यावर घेऊन फिरावे. काही अल्पायुषी, काही दीर्घायुषी...वा वा..

“विक्रमा, आज पदार्थविज्ञाना बद्दल बोलायची इच्छा दिसत नाही तुझी. मासे काय, तळ्याकाठी बसणं काय..काय चाललंय काय?”

 

“वेताळा, अश्या सरोवरांचं, सागरांचं निरीक्षण करत बसलं की मला एक पदार्थविज्ञानाची प्रयोगशाळाच पाहिल्याचा भास होतो. किंबहुना ती एक पदार्थविज्ञानाची प्रयोगशाळाच वाटते.”

“तेच म्हणतो..या तळ्यांवरून तुला पदार्थविज्ञान कसं सुचतं? या जलचरांचा व ९ द्रव्यांचा संबंध तू कसा काय लावतोस?”

“वेताळा, तळे ही केवळ एक उपमा आहे. कारण तिथे माश्यांच्या हालचाली प्रत्यक्ष दिसतात. पदार्थविज्ञानाच्या संदर्भात बोलायचं झाल्यास पृथ्वी(solid), आप(liquid), तेज(energy), वायू(gas), आकाश(plasma), मन(mind) व  आत्मा(soul)  हे ते सात हालचाल करणारे मासे. प्रशस्तपाद म्हणतात

क्षितिजलज्योतिरनिलमनसां क्रियावत्त्वमूर्त्तत्वपरत्वापरत्ववेगवत्वानि ||23||

To Earth, Water, Fire, Air and Mind belong the character of having actions, being corporeal, having distance and proximity, and having speed.

स्थायू, द्रव, वायू, तेज व मन हे हालचाल करत असतात, त्यांना जाणीव स्वरूप असते, ते जवळ येऊ शकतात व लांब जाऊ शकतात आणि ते बलप्रयोग करून गती निर्माण करू शकतात.”

“विक्रमा, ही पाच द्रव्ये गती निर्माण करतात वगैरे तू आधीही बोलला होतास. ही पाच द्रव्ये हालचालींना व गतीला कारण ठरतात असे आपण बोललो होतो. पण हे जवळ येतात, लांब जातात काय प्रकरण आहे?”

“एक उदाहरणच देतो. समजा एक साधू महाराज संध्येसाठी नदीच्या पात्रात उभे आहेत व अर्घ्य देतायत. याठिकाणी त्यांचे प्रवाही मन त्यांच्या अर्घ्यपात्र धरणाऱ्या हाताशी येऊन थांबले. मग या मनाने बोटांच्या सहाय्याने बळ देऊन अर्घ्यपात्र तिरके केले. त्यामुळे पात्रातील पाण्याला वाहण्यासाठी अनुकूल स्थिती निर्माण झाली व प्रवाही पाणी नदीत मिसळले.

“अरे पण ते जवळ-लांबचं काय झालं?”

“म्हणजे साधुमहाराजांचे मन अर्घ्यपात्राजवळ आले. अर्घ्यपात्राजवळ म्हणजे त्या पात्रात जे पाणी होते ते बाहेर पडले. म्हणजे ते दूर गेले. हाच तर प्रवाही पणा.”

“बर मन व आप द्रव्याचं सांगितलंस. आता तेज व वायू द्रव्याचं सांग.”

“वेताळा समजा आपण चुलीवर कढी करायला ठेवलीय. जस जसा वेळ जातो तसतसा कढीचा वास सर्वत्र दरवळतो. अगदी आजुबाजूच्या मांजरांना सुद्धा कळतं. यात होतं काय तर जळणाऱ्या लाकडांकडून तेज वायुमध्ये जातं व उष्ण हवेतून भांड्याला जाऊन मिळतं. गरम झालेल्या भांड्याकडून ते भांड्यातील द्रवाला मिळतं. त्यामुळे भांड्यातला द्रव रटरटू लागतो व त्यातील गरम झालेले रेणू वर वर पृष्ठभागाकडे जातात. थंड रेणू खाली येतात व त्यांच्याशी तेज द्रव्य येऊन मिळत राहतं. त्यातही द्रवातले काही रेणू बाष्पात परिवर्तित होतात. त्यामुळे भांड्याच्या तोंडाभोवती एक छोटा पांढरा ढगच तयार होतो. म्हणजेच आता हे वायू इतरत्र जाऊ लागतात.”

“विक्रमा म्हणजे हे तर सगळं तेजामुळे घडलं असं वाटलं..”

“होय वेताळा. तेजात इतर द्रव्यांना चैतन्य देण्याचे म्हणजे वैशेषिक भाषेत त्यांच्यात हालचाली निर्माण करण्याचे गुण आहेत..सृष्टीला संचलित करणाऱ्या सूर्याला म्हणूनच एवढे महत्व आहे. सूर्योपासना म्हणजेच या तेजाची उपासना. जेव्हा तेज एका द्रव्या..”

“थांब थांब विक्रमा, तेजाबद्दल अधिक नंतर बोलू. आता मला सांग की पृथ्वीद्रव्याला काय प्रवाहित करतं? पाणी, हवा, मन, तेज वाहणं कळू शकतं..पण पृथ्वीचं द्रवत्त्व?”

“वेताळा, प्रशस्तपाद ऋषींनी म्हटलंय

क्षितितेजसोर्नैनिमित्तिकद्रवत्वयोग: ||33||

Earth and Fire are possessed of only such fluidity as is brought about by extraneous causes.

पृथ्वी व तेज यांमध्ये निर्माण होणारा प्रवाहीपणा हा बाह्यकारणांमुळे निर्माण झालेला असतो. बाह्यकारण म्हणजे बाह्यबल..थोडक्यात स्थयुद्रव्यांच्या मूळ स्वभावातच प्रवाहीपण नसतो. पण भाग पाडलं की ते आपले हालचाल करतात. ढकलणारं बळ ओसरलं की पुन्हा बसले होते तिथेच.”

“म्हणजे स्थायु हे अतिशय आळशी, सागकाम्या माणसांसारखे वाटतात, हंटर घेऊनच मागे राहावं लागतं तर त्यांच्या. जरा दुर्लक्ष झालं की बसले निवांत. बर मग विक्रमा या स्थायू, द्रव, वायूंच्या प्रवाहीपणाविषयी काही श्लोक दे पुराव्या दाखल..”

“वेताळा, स्थायु, द्रव, वायु यांच्यातले साम्य सांगताना प्रशस्तपाद ऋषींनी म्हटलंय

त्रयाणां प्रत्यक्षत्वरूपवत्त्वद्रवत्वानि ||27||

To the three, the characters of being perceptible by the senses, having colour, and having fluidity.

पृथ्वी, आप व वायु ही द्रव्ये ज्ञानेंद्रीयांनी जाणता येतात, त्यांना रंग असतो व ती प्रवाही असतात.”

“पण विक्रमा, आकाश व आत्मा यांचं काय झालं? काल व दिक् कुठे गेले? ते प्रवाही नसतात?”

“वेताळा, प्रशस्तपादांच्या श्लोकात सांगायचं झालं तर

आकाशात्मनां क्षणिकैकदेशवृत्तिविशेषगुणवत्त्वम् ||31||

Akash and the Souls have such specific qualities as last only a single moment and exist only over certain parts of their substrates.

आकाश व आत्मा हया द्रव्यांचा विशेष गुण म्हणजे ती एका क्षणाला एका ठिकाणी असतात तर दुसऱ्या क्षणाला दुसऱ्या. म्हणजे ही दोन द्रव्ये एका ठिकाणी थांबतच नाहीत. उडाणटप्पु पोरांसारखी सारखी इकडुन तिकडे, तिकडून भलतीकडे अशी सतत उड्या मारत असतात. एका ठिकाणी राहण्याचा स्वभावच नाही मुळी..”

“विक्रमा, फारच की रे बोलघेवडा तू. एवढे सांगितलेस तरीही कोणाच्या जवळ, कोणापासून लांब हा काही उलगडा नाही झाला बरका मल! उगीचच आपला लांबलचक उदाहरणं देतोस..मला हे ही माहिती आहे की हे संदर्भाचं काम त्या बिनकामाच्या काळ व दिक् द्रव्यांनाच तुम्ही दिलं असणार..पण मला प्रशस्तपाद ऋषींचं म्हणणं ऐकायचंय. त्यासाठी पुन्हा भेटू राजा..हाऽहाऽऽहाऽऽऽ”

झालं. प्रवाहीपणा ऐकता ऐकता थांबलेली रातकिडयांची किरकिर पुन्हा सुरु झाली. निरव शांतता भंग पावली. क्षितिजाच्या पलिकडे सतत कार्यमग्न असलेल्या सूर्याचं काम मात्र अहोरात्र चालूच होतं..तेज वाटण्याचं, सर्वांना हलवण्याचं, चालवण्याचं, बोलवण्याचं..मग त्याची कोणी पूजा करो वा कोणी आगीचा अतिप्रचंड गोळा म्हणो..त्याचं दानव्रत तो सूर्य म्हातारा होईपर्यंत चालूच राहील..पण हो त्याला म्हातारा झालेलं पाहायला मात्र कोणीच कुठे शिल्लक नसेल!

रथसप्तमीच्या निमित्ताने त्या सहस्रकरांनी जग चालवणाऱ्या, जगाला दिशा दाखवणाऱ्या दिग्दर्शकाला प्रणाम!! 

(क्रमश:)

मूळ गोष्ट: विक्रम आणि वेताळ पदार्थविज्ञानाच्या जंगलात

सर्व द्रव्यांमधला समान धागा कोणता? (What is the similarity between all the nine substances)

राजा कालस्य कारणम्..म्हणजे राजाच्या इच्छेने राज्यात बऱ्याचश्या गोष्टींना चालना मिळते. घरातल्या कर्त्या पिढीच्या मताने घरातल्या गोष्टी घडतात. विक्रमाच्या राज्यातही काही वेगळे घडत नव्हते. पण सृष्टीमध्ये अशाही काही गोष्टी घडतात की जिथे असा कोणी माणूस, कोणी सजीव काही करताना दिसत नाही. जसं लोहचुंबक(magnet) जवळ आल्यावर गुळाला मुंगळे चिकटावे तसा लोहकीस त्याला चिकटतो. थंड पदार्थ व गरम पदार्थ जवळ जवळ ठेवल्यावर थंड पदार्थ काही अंशी गरम होतो व गरम पदार्थ काही अंशी थंड होतो. थंडीत तेलाचा व तुपाचा दिवा लावावा, तर तेलाचा दिवा जळत राहतो पण तुपाच्या दिव्यातले तूप सतत गरम करावे लागते, नाहीतर दिवा शांत होतो. म्हणजे तेलाचा व तुपाचा स्वभाव म्हणावा तर ते झाले निर्जीव पदार्थ. पण तरीही प्रत्येकाची वागण्याची तऱ्हा निराळी. तीच गोष्ट बर्फाळ प्रदेशांची. तिथे थंडीने सारे जीव काकडून मरत असतील असं समजावं तर बर्फाच्या थराखाली ते मस्तपैकी पाण्यात विहरत राहावेत. जगत राहावेत. 

“विक्रमा राजा तूच आहेस..असे काही विचार आणू नकोस मनात. तुझ्याच आज्ञेने तुझ्या राज्यात गोष्टी चालतात. पण ज्या पदार्थांना तुम्ही निर्जीव म्हणता त्या पदार्थांनी स्वत:हून काही काम करावं म्हणजे धक्काच आहे मला..काय आहे रे हे गौडबंगाल? आणि मला वाटतं प्रत्येक द्रव्यामध्येच असं काही ना काही आहे..मला आधी सांग की तू म्हणतोस त्या पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश, दिक्, काल, मन व आत्मा या सर्वांमध्ये काही साम्यस्थळे आहेत का? प्रशस्तपाद ऋषींनी काही म्हटलंय काही म्हटलंय का याविषयी?”

“हो वेताळा..प्रशस्तपाद ऋषींनी या नवद्रव्यांमधली साम्यस्थळे एका श्लोकात सांगितली आहेत.
पृथिव्यादीनां नवानामपि द्रव्यत्वयोग: स्वात्मन्यारम्भकत्वं गुणवत्वं कार्य्यकारणविरोधित्वमन्त्यविशेषवत्वम् ||20||
द्रव्यत्त्वयोग – द्रव्याच्या स्वरूपात असणे (exist in form of substances)
स्वात्मन्यारम्भकत्त्वं – आपल्या समवाय संबंधांमुळे क्रियारंभ करणे(Initiate actions in themselves as per their concomitant relations)
गुणवत्वं – गुण असणे(have properties)
कार्य्यकारणविरोधित्त्वं – निर्माण करणाऱ्या कारणाला किंवा साधलेल्या परिणामाला विरोध न करणे (do not oppose the cause of their creation or the effect they created)
अन्त्यविशेषवत्त्वम् – शेवटी काहीतरी वेगळा शेष राहणे (have specific individuality)

वेताळा ही सर्व द्रव्ये आहेत हे त्यांच्यातले पहिले सारखेपण. पण त्यांच्यात फरक आहेत. त्यांच्यातल्या पृथ्वी, आप, तेज, वायू यांना मूर्त अस्तित्व आहे. काल व दिक् ही केवळ निमित्तमात्र आहेत. काही मात्र मन व आत्म्यासारखी अदृष्य असूनही परिणाम घडवणारी आहेत. पण पदार्थांच्या जडण घडणी मध्ये, त्याच्या वागण्यामध्ये, त्याच्या अस्तित्त्वामध्ये यांचे काही ना काही योगदान असतेच. मग प्रत्येक पदार्थात ही सर्वच  असतील किंवा नसतीलही. या नऊंशिवाय दहावे काही द्रव्य नाही हे निश्चित. आणि या द्रव्यांमुळेच पदार्थांना गुण(properties), कर्म(actions), सामान्य(categorization), विशेष(individuality) व समवाय(inherence or concomitant relations) लाभलेले असतात हे पण आधी बोललो होतो.”

“हो विक्रमा तू सांगितलेल्या श्लोकातही गुणवत्त्व व अन्त्यविशेवत्त्व आलंय ते हेच असणार हे कळलं मला. पण या श्लोकात जो स्वात्मन्यारम्भकत्त्वं हा शब्द आहे तो मात्र नवीन आहे. काय आहे त्याचा अर्थ?”

“वेताळ महाराज, तुम्ही जो पहिला प्रश्न विचारलात त्याच्याशी याचा संबंध आहे. पण याठिकाणी आपण स्वात्मन्यारम्भकत्त्वम्(make changes in themselves) आणि कार्य्यकारणविरोधित्त्वं(do not oppose the cause of their creation and the result of their actions) हे दोन्हीही शब्द एकाच संदर्भात घेतले पाहिजेत. कारण त्यातूनच खरं गम्य हाती लागतं.”

“अरे काय हे? उदाहरण दे रे राजा..थांब मीच विचारतो..समजा एक चमचा तूप तुझ्या राजसेवकाकडून पाणी भरलेल्या घागरीत पडले तर ते तूप तळाशी न जाता पाण्याच्या पृष्ठ भागावर पसरते..हे कसे होते?”

“वेताळा या ठिकाणी दोन द्रव्ये आहेत..पाणी व तूप. आता तूप हे पाण्यापेक्षा हलकं. जेव्हा ते पाण्याच्या संपर्कात येते तेव्हा त्याचे रेणू पाण्याच्या रेणूंच्या संपर्कात येतात.पाण्याचे रेणू आंतर रेणवीय बंधाने बांधलेले असतात. ते  या तुपाच्या रेणूंना जाऊ देतात व पुन्हा एकमेकांच्या जवळ येतात. अशा रीतीने तुपाचे रेणू पसरत जातात. परंतु तुपाचे रेणू हे पाण्यापेक्षा हलके  असल्याने ते न बुडता पृष्ठभागावर थर किवा तवंग तयार करतात.”

“पण विक्रमा हे कशावरून रे खरं? हे रेणू एकमेकाला ढकलतात कशावरून?”

“अगदी योग्य प्रश्न वेताळा..अणु रेणूंबद्दल फार पहिल्यापासून बोललं जातंय, पदार्थांमध्ये त्यांचे विशेषरूप असलेले हे अणु रेणू असतात व ते लाखों-करोडोंच्या अब्जावधींच्या संख्येने असतात अशा अनेक संकल्पना होत्या. रॉबर्ट ब्राऊन नावाचा वनस्पतीशास्रज्ञ जेव्हा पाण्यात पडलेल्या परागकणांना(pollen grains) सूक्ष्मदर्शकाखाली पाहात होता तेव्हा हे परागकण अतिशय वेगाने इकडून तिकडे, तिकडून अजुन कुणीकडे असे ढकलले जाताना त्याला दिसले. या ठिकाणी फक्त पाणी व ते परागकणच होते. ढकलणारे जलचर तर तिथे नव्हतेच. म्हणजे पाण्याचे रेणु हेच त्या परागकणांना ढकलत होते हे लक्षात आलं. आईनस्टाईन या शास्रज्ञाने या प्रयोगाच्या आधारेच अणु रेणूंचं सूक्ष्मपातळीवरचं अस्तित्त्व सिद्ध केलं..”

“अरेच्चा म्हणजे वनस्पतीशास्त्रज्ञाच्या प्रयोगावरून पदार्थविज्ञानातलं गृहितक(assumption) सिद्ध झालं..”

“हो आणि वैशेषिकातलं स्वात्मन्यारम्भकत्त्वम् ही सिद्ध झालं..”

“पण विक्रमा दुसरं जे तू म्हणालास की द्रव्ये ही कारणांना व कार्यांना विरोध करत नाहीत हे काय आहे?”

“वेताळा आपण आधीसुद्धा पाहिलं होतं की एका पदार्थामध्ये अनेक द्रव्ये येत जात असू शकतात. ती एकमेकांवर परिणाम करत असतात. म्हणजे विस्तवावर पाण्याचे भांडे ठेवलेले आहे असे समजू. याठिकाणी तेजद्रव्य व पाण्याच्या रूपातील आपद्रव्य आहे. तर जोपर्यंत विस्तव आहे तोपर्यंत पाण्याच्या रेणूंमधले आंतर रेणवीय बंध सैल होतात व बाष्पनिर्मिती सुरू होते. म्हणजेच पाणी हे या अवस्थाबदलाला विरोध करत नाही. एका अर्थी असंही म्हणू शकतो की पाण्याची निर्मिती ही सुद्धा बर्फवितळण्यातूनच झालेली असते. म्हणजे ‘बर्फाचा तेज द्रव्याशी संयोग’ या कारणाने पाण्याची निर्मिती होते. त्याच ‘पाण्याचा तेज द्रव्याशी संयोग’ या कार्याने वाफेची निर्मिती होते. पाणी हे यातील कशालाच विरोध करत नाही. हेच ते कार्य्यकारणविरोधित्त्वं(do not oppose the cause of their creation and the result of their actions).”

“थोडक्यात काय तर तेज द्रव्याचा आप द्रव्याशी संयोग झाला की आपद्रव्य हे आज्ञाधारक अपत्याप्रमाणे वाफेत रूपांतरित होते. तेज द्रव्य निघून गेलं की पुन्हा पाणी व मग बर्फ. या साखळीतच प्रशस्तपाद ऋषींनी सांगितलेली स्वात्मन्यारंभकत्त्वं व कार्य्यकारणविरोधीत्त्वं ही दोन्ही तत्त्वे येऊन जातात.”

“होय वेताळा..या दोन्ही संकल्पनांचा संबंध द्रव्यांच्या अवस्थाबदलाशी आहे व यालाच एकूण त्या द्रव्यांचं धर्मकर्तृत्त्व असं म्हटलं गेलंय.
स्वात्मन्यारम्भकत्त्वम् (make changes in themselves) + कार्य्यकारणविरोधित्त्वं (do not oppose the cause of their creation and the result of their actions) = धर्मकर्तृत्त्वम्
यात नंतर अधिक संशोधन करून उष्णता क्षयमान(entropy) अशी संकल्पना आली. आपण आधीच पाहिलं की स्थायूद्रव्यांचं धर्मकर्तृत्व जास्त(low entropy). त्यांचं रूपांतरण जसं आप व वायूंमध्ये होतं तसं धर्मकर्तृत्व कमी होत जातं (high entropy) किंवा वैशेषिकांच्या भाषेत अधर्मकर्तृत्व वाढत जातं.”

“पण विक्रमा, तू जो श्लोक सांगितलास तो फक्त काही स्थायू(solid), द्रव(liquid), वायू(gas) व तेज(heat/energy) या भूतद्रव्यांपुरताच नाही ना? सर्वच द्रव्यांना वरील दोन लक्षणं लागू पडतात असं म्हटलंय ना प्रशस्तपादांनी?”

“वेताळा, अतिशय सूक्ष्म निरीक्षण व चांगला प्रश्न..पाश्चात्यांच्या भौतिक शास्त्रांमधली बदलांची चर्चा ही ‘बाह्य कारण’(external cause) किंवा ‘कारण-परिणाम संबंध’(cause-effect relation) यांवर बऱ्याचशा गोष्टी सोडून देते. पण वैशेषिक मात्र तसं नाही. बाहेर दिसणारे बदल हे या भूतद्रव्यांमध्येच दिसतात हे मान्य. वैशेषिकांमध्ये सुद्धा
‌आश्रितत्वञ्चान्यत्र नित्यद्रव्येभ्य:||12||
स्थायू (solid), द्रव(liquid), तेज (energy), वायू(gas) ही भूतद्रव्ये इतरांवर अवलंबून असतात. आकाश(plasma), काल(time), स्थल(space), आत्मा(self/atma) व मन(mind) ही महाभूतद्रव्ये इतरांवर अवलबून नसतात.

म्हणजेच या भूत द्रव्यांमध्ये तर फक्त दृष्य कारणं व दृष्य परिणामच दिसतात. पण यानंतरची आकाश(plasma), काल(time), दिक्(space), मन(mind) व आत्मा(self/soul) ही द्रव्ये तर महाभूते आहेत व ती नित्य द्रव्ये आहेत.”
“पण विक्रमा ही नित्य आहेत म्हणजे ती निर्माण किंवा नष्ट होत नाहीत. मग कारण व परिणाम कसे आले? स्वत:मध्ये बदल करणं कुठून आलं?”

“वेताळा, एक एक पाहू. आकाश द्रव्यामध्ये मुख्यत: विविध प्रकारच्या लहरी असतात असं मानलं आहे. खरं तर या लहरी सुद्धा द्रव्याची अजूनही पुढची म्हणजे वायूंच्या नंतरची अवस्था मानण्यात येते. यात त्या द्रव्याच्या अणूंमधील बंध हे अजूनच सैल पडलेले असतात व ते द्रव्य लहरींच्या स्वरूपात किंवा आकाशरूपात आहे असे मानण्यात येते.”

“अरे पण असं कुठं होतं का?”

“वेताळा सूर्य इत्यादि ताऱ्यांवर अतितप्त तापमान असते. त्यामुळे त्यावरील मूलद्रव्येही तरंग रूपात अस्तित्त्वात असतात. स्थायू, द्रव, वायूंच्या स्वरूपात असलेल्या त्यांच्या गुणधर्मांपेक्षा तरंगरूपातील गुणधर्म वेगळे असतात. खाली दिलेल्या चित्रात सूर्यावर कोणकोणती मूलद्रव्ये तरंगरूपात आहेत हे समजते. कॅल्शियम, लोह, हायड्रोजन, मॅग्नेशियम, सोडियम व प्राणवायू ही मूलद्रव्ये या चित्रात दिसतात.”

“म्हणजे तापमान कमी झालं तर ही मूलद्रव्ये वायू, द्रव किंवा स्थायूरूपात येणार असं म्हणायचंय तुला?”

“हो वेताळा. तैत्तिरीय उपनिषदात (यजुर्आरण्यक, ब्रह्मवल्ली, द्वितीयप्रश्न, प्रथम अनुवाक) या निर्मितीची आकाशापासूनची उतरंड दिलेली आहे.
तस्माद्वा एतस्मादात्मन: आकाशस्सम्भूत:‌ | आकाशाद्वायु: | वायोरग्नि: | अग्नेराप: | अद्भ्य: पृथिवी|
आपल्या संदर्भात म्हणू शकतो की निर्मितीची प्रक्रीया आकाशापासून सुरु झाली. आकाशापासून वायू, वायुपासून अग्नी, अग्नीपासून आप, व आपापासून स्थायू. हीच गोष्ट वैशेषिकातही वेगळ्या श्लोकाच्या स्वरूपात आली आहे.”

“अरे विक्रमा, सूर्यावरची ही द्रव्ये पृथ्वीवरही आढळतातच की आणि तीही खनिजांच्या स्वरूपात..खोल खोल पृथ्वीच्या पोटात..”

“वेताळा, या संबंधांवरूनच तर सूर्य व पृथ्वी मध्ये संबंध प्रस्थपित करता आला. शिवाय पृथ्वी ही एकेकाळी सूर्याचाच भाग होती वगैरे गृहितकांना यातूनच तर बळ मिळते..”

“थांब थांब विक्रमा भरकटू नकोस..नवातल्या पाच द्रव्यांमधली साम्यस्थळे आपण पाहिली..पण काल, दिक्, आत्मा व मन यांच्या बाबतीत स्वात्मन्यारम्भकत्त्वम् (make changes in themselves), कार्य्यकारणविरोधित्त्वं (do not oppose the cause of their creation and the result of their actions) हे कसे असते ते सांग.”

“हो हो..काल(time) व दिक्(space) ही द्रव्ये केवळ निमित्तमात्र आहेत. ती सर्वगामी आहेत, त्यांचा विस्तार मोठा आहे पण त्यांचा आपण आधी म्हटलेल्या पाच द्रव्यांवर काहीच परिणाम होत नाही. ती केवळ निमित्तासाठी येतात व नंतर निघून जातात. असं त्यांचं सतत चालू असतं. म्हणजेच पाहणाऱ्याच्या इच्छेनुसार ती येतात व बदलांना मोजमापाची चौकट देतात. झालेल्या बदलांना दिक् व काल यांचा संदर्भ प्रदान करतात.”

“उदाहरण..उदाहरण..”

“राजाच्या तबेल्यातून एक घोडेस्वार पहाटे पाच वाजता निघाला, सहा वाजता निघण्याच्या स्थानापासून तो पूर्वेला ४० किलोमीटर अंतरावर होता - हे विधान आणि
एक घोडेस्वार निघाला व काही अंतरावर जाऊन थांबला

हे विधान यात ऐकणाऱ्याला अर्थबोध कुठल्यातून होतो? तर पहिल्यातून होतो. कारण तिथे घडणाऱ्या बदलाचा ऐकणाऱ्याला संदर्भ मिळतो. दिक् व काल यांचं हेच वैशिष्ट्य की ते संदर्भ पुरवतात. पहाटे ५ वाजता काळ आला. नंतर एक तासाने तो पुन्हा आला. म्हणजे काळाचा संदर्भ बदलला. काळ बदलला केवळ निमित्तापुरता. तीच गोष्ट दिक् किंवा दिशेची. तबेला हा दिशेचा आरंभ बिंदू. मध्ये काळाचा एक तास गेला. पाहातो तर घोडेस्वार तिथे नाहीच. कुठे गेला शोधावं तर पठ्ठ्या पूर्व दिशेला ४० किलोमीटर वर दिसला. जागा बदलली घोडेस्वाराने. पण हा सुद्धा दिशेतला नैमित्तिक बदल. अशा प्रकारे स्थल व काल यांमध्ये नैमित्तिक बदल होत असतात. शिवाय ते एका अर्थाने भूतद्व्यांमध्ये होणाऱ्या बदलांना विरोध करत नाहीत कारण ते केवळ निमित्तापुरतेच असतात..”

“अरे निमित्त, निमित्त काय सारखं सांगतोस..कोणाला हवं निमित्त? कशाला हवंय? आणि मन व आत्मा यांचं काय?”

“वेताळा, तुझ्या प्रश्नातच उत्तर आहे. मन व आत्मा या द्रव्यांच्या गुणांमध्ये मनाचे संख्या(number), परिमाण(unit), पृथकत्व(separateness), संयोग(conjunction), विभाग(disjunction), परत्व(largeness), अपरत्त्व(smallness) व वेग संस्कार(emotive force) हे गुण सांगितले आहेत. अर्थातच मन हे भावनांच्या आधारे विविध अवयवांद्वारा बळ प्रयुक्त करते. मन लहान व मोठे होते. इकडून तिकडे जात असते. शिवाय मन हे एकच नसून अशी अनेक मने पदार्थात असू शकतात.. ”

“म्हणजे एखाद्याने मनात आणलं की त्याला बर्फ नको पाणी हवं तर त्याचे हात काम करणार..बर्फाचं पाणी बनवणार..म्हणजे मनाने घेतलं तसंच होणार..अर्थात मनात बदल होणार, ते कधी गोड पदार्थांवर जाणार, कधी द्रव्य राशींवर जाणार..म्हणजे मन इतर द्रव्यांप्रमाणे बदलाला सहाय्यक होण्याचे व स्वत:मध्ये बदल करण्याचे गुण दाखवते..म्हणजे हे सगळं मनाच्याच इच्छेने का?”

“नाही..निदान वैशेषिकात म्हटल्याप्रमाणे आत्म्यालाही संख्या(number), परिमाण(unit), पृथकत्व(separateness), संयोग(conjunction), विभाग(disjunction), हे गुण सांगितले आहेतच. पण आत्म्याला भावना संस्कार(associative force), बुद्धि, सुख, दु:ख, इच्छा, द्वेष, प्रयत्न, धर्म व अधर्म हे गुण सांगितले आहेत. यांचा परिणाम म्हणून आत्मा हा विविध पदार्थांमध्ये वेगवेगळे बदल घडवून आणतो. यात मनाला ही मदतीला घेतो.”
“अच्छा म्हणजे मन व आत्मा हे स्वत: बदलतात व वेगवेगळे बदल स्वत:च्या सोयीने करण्याचा घाट घालत असतात, त्यामुळे स्वत:नेच निर्माण केलेल्या बदलांना जेव्हा दृष्यरूप प्राप्त होते तेव्हा त्यांनी विरोध करण्याचा प्रश्नच येत नाही...

अरे पण थांब थांब हे म्हणजे भगवान श्रीकृष्णांनी गीतेत सांगितल्या सारखे काहिसं वाटतंय.. आत्मा हा प्रवासी, पाच इंद्रिये हे घोडे, मन हा लगाम वगैरे..”

“अगदी खरं सांगतोयस वेताळा..”

“पण विक्रमा हे सगळं सांगायला फारच लांबड लावलीस बुवा..ही साम्यस्थळे कळायला जरा जडच होती. आता मला जरा पटकन कळणाऱ्या गुणांविषयी सांग..जसं वास कशाला असतो..पृथ्वीद्रव्याला की द्रव? गुरुत्व कोणत्या द्रव्यांना असते? तापमान कोणत्या द्रव्यांना तापवते? पण आता उशीर झाला..द्रव्यांमधली अशी साम्यस्थळे व भेदस्थळे मला जाणून घ्यायची आहेत..चल विक्रमा येतो..याच निमित्ताने पुन्हा भेटू काही काळानंतर ...हाऽहाऽऽहाऽऽऽ”

आजुबाजूच्या सृष्टीतील विचारी आत्म्यांनी एकदाचा नि:श्वास सोडला. किती व काय काय ऐकलं होतं त्यांनी. काहीही झालं तरी या द्रव्यांबद्दल काहीतरी समजल्यासारखं वाटंत होतं. सूर्यावरही पृथ्वीवरची द्रव्ये आहेत किंबहुना पृथ्वीची नाळ सूर्याशी याच द्रव्यांमुळे जोडलेली असल्याचे कळते हे ऐकायला मस्तच वाटत होतं...शिवाय पुढे अजूनही नवीन गोष्टी कळणार म्हणून सर्वच आनंदित व उत्सुक होते. गोष्ट ऐकण्यासाठी स्तब्ध व स्थिर झालेले काल द्रव्य बर्फ वितळल्यावर वाहू लागलेल्या नदीसारखे पुन्हा प्रवाही झाले होते..

(क्रमश:)

मूळ गोष्ट: विक्रम आणि वेताळ पदार्थविज्ञानाच्या जंगलात

पदार्थाच्या दृष्य किंवा भौतिक अंगाची पारख कशी करायची? (Understanding the apparent or material facets of Padartha)

दृष्टीआडची सृष्टी पाहणं हे राजाचं लक्षण, त्यातही दूरदर्शी राजाचं लक्षण. कोणत्याही गोष्टीचा अभ्यास करताना पहिलं आडवं याव ते भौतिक अंग. मग ते एखाद्या डोंगरावरची माती असो, फुलपाखराची रंगीत कांती असो वा जंगली प्राण्यांची परिसरात मिसळून जाणारी रंगसंगती असो. पदार्थाचे पहिले दिसावेत ते बाह्यरंग पण तरीही दृष्टीआडच राहावेत ते अंतरंग. वरून महाकाय दिसणारा, मोठे सुळे असणारा गजराज प्रत्यक्षात मात्र गवतावर जगावा आणि वरून सोनेरी, आयाळधारी सिंहराजाने मैत्रीपूर्णता दाखवावीशी वाटावी तर तो निघावा नरभक्षी. बाह्यांग व अंतरंग यांच्या संयोगातून प्रगटावं ते पदार्थाचं खरं स्वरूप..पण महादेवाच्या मंदिरात प्रथमत: नंदीचंच दर्शन घेऊन जावं लागतं तद्वतच पदार्थाच्या अंतरंगाचं स्वरूप समजून घेण्याआधी पहावं लागतं ते त्याचं बाह्य स्वरूप...

“विक्रमा आलास पुन्हा मूळपदावर..पुन्हा असं सुरू झालं तुझं..आत एक बाहेर एक..कसे विचित्र विचार करता तुम्ही? बाहेर एक दाखवावं, आत काहीतरी वेगळं असावं असे विचारच कसे रे येतात तुमच्या मेंदूंमध्ये? मागल्या एका  अमावस्येला पदार्थाच्या सहा अंगांची चर्चा करताना तू द्रव्य(substances), गुण(properties), कर्म(actions) ही अंगे मानवाच्या इद्रियांनी जाणून घेता येणारी असतात असं तू म्हणाला होतास..मला सांग की या अंगांमध्ये काही साम्यस्थळे आहेत? पदार्थ धर्मसंग्रहामध्ये काही म्हटलंय या विषयी..”अधीर वेताळ विक्रमाच्या स्कंदांगावर आरुढ होत्साता म्हणाला.

“वेताळा, द्रव्य, गुण आणि कर्म हीच तीन बाह्यांगे. कुठल्याही पदार्थाला जाणून घेताना ती आधीच सामोरी येतात. प्रशस्तपाद म्हणतात

द्रव्यादीनां त्रयाणामपि सत्तासम्बन्ध:, सामान्याविशेषवत्वम्, स्वसमयार्थशब्दाभिधेयत्वम्, धर्म्माधर्म्मकर्त्तुत्वञ्च ||15||

To the three, Substance and the rest, belong the relationship with Being, the character of having communities and individualities, that of being denoted by the word ‘artha’ as a technicality of the Vaisheshika system, and that of being the cause of virtue and vice.

साम्य	द्रव्य (substance)	गुण (properties)	कर्म (Action)	सामान्य (classification)	विशेष (individuality)	समवाय (inherence)
सत्ता सम्बन्ध (Relationship with being)
सामान्यत्व (classification)
विशेषत्व (Individuality)
स्वसमयार्थभिधेयत्व (Denoted by the word Arth)
धर्मकर्तुत्त्व (cause of virtue)
अधर्मकर्तुत्त्व (cause of vice)

अर्थात ह्या बाह्यांगांचा अस्तित्त्वाशी थेट संबंध असतो, त्यांचे वर्गीकरण करता येते, त्यांना काही विशेष म्हणजे वेगळेपण असते, शब्दात मांडू शकू असा त्यांच्या अस्तित्त्वाला काही ‘अर्थ’ असतो, त्यांना काही धर्म व अधर्म कर्तुत्त्व असते.”

“धर्म-अधर्म पुन्हा इथे कसं आलं पुन्हा?”

“वेताळा, मी म्हणलं तसं हा पदार्थ धर्म संग्रह ग्रंथ आहे. धर्म म्हणजे वागण्याची पद्धत. याठिकाणी धर्म कर्तुत्व म्हणजे काही नैसर्गिक आचरण..समजा शेकोटीवर वा चुलीवर पाणी गरम करायला ठेवलंय, पाणी गरम झालं. चूल विझवली. तर गरम केलेलं पाणी पुन्हा थंड व्हावं हा झाला पाण्याच्या द्रव्य(substance)-धर्म. पाणी हे द्रावक (solvent) आहे व त्यात काहीही मिसळावं हा झाला त्याचा गुण(property)-धर्म. उंचावरून पडलं तरी पाणी खालीच जावं हा झाला त्याचा कर्म(action)-धर्म. ”

“मग यात अधर्म कुठे आला? काय पाप केलं बिचाऱ्या पाण्याने?”

“अधर्म म्हणजे पाप नाही वेताळा..अधर्म म्हणजे नैसर्गिक वृत्तीपेक्षा वेगळं काहीतरी करणं..पाणी गरम केल्यानंतरही चूल विझवलीच नाही तर पाणी पुन्हा नैसर्गिक थंडपणा प्राप्त करू शकणार नाही हा झाला द्रव्याचा अधर्म. उंचावरून खाली पडू न देता पाण्याला अजून उंचीवर वाहायला लावावं तर तो झाला कर्माचा अधर्म. शिवाय गुरुत्वाच्या अंमलाखाली एखादा पदार्थ घरंगळत येण्याऐवजी तो तसाच अडथळे घालून अडवून ठेवावा तर तो झाला गुणाचा अधर्म..”

“पण हा गुणाचा अधर्म काय कामाचा? तू म्हणतोस त्यावरून तरी वाटतंय की पदार्थाच्या नैसर्गिक वृत्तीला दुसऱ्याने अटकाव करावा तर तो झाला अधर्म..पण हा अधर्म काय कामाचा?”

“हे पहा एखादा गोळा उतारावर सोडावा तर तो झाला गोळ्याचा धर्म. पण समजा अश्या अनेक तोफ गोळ्यांचा उंचावर साठा करायचा असेल, त्यांना खाली जाऊ द्यायचं नसेल, म्हणजे त्यांच्याकडून अधर्म कृत्य घडवायचं असेल तर एखाद्या पेटीत किंवा भिंतीच्या आड ते साठवावे लागतील. म्हणजे ती पेटी त्या गोळ्यांच्या बाबतीत अधर्म कर्तुत्व घडवत आहे. पण जर एखाद्या ओंडक्याने त्या गोळ्यांना उतारावर ढकललं तर ते गोळे गुरुत्वाकर्षणाने मिळालेल्या वेगापेक्षाही अधिक वेगाने पळत सुटतील हे झाले त्या गोळ्यांच्या बाबतीतले धर्मकर्तुत्त्व.”

“म्हणजे विक्रमा या गोष्टींचा कुठेतरी जो कोणी हा पदार्थ वापरतोय त्याच्याशी संबंध आहे.. ”

“होय वेताळा..सत्ता संबंध हाजो शब्द आलाय तो बरंच काही बोलून जातो. पदार्थाची द्रव्ये, त्याचे गुण व त्याच्या हालचाली यांचा त्या पदार्थाच्या असण्या(phase of existence)शी संबंधित आहे. कारण यातून त्यापदार्थाचे व्यक्तिमत्त्व साकारतंय..जसं एखादा सजीव आहे तो चालतोय, बोलतोय. म्हणजे इतर द्रव्यांबरोबरच आत्माही निगडित आहे. आत्मा शरीराला सर्व सोडून गेला तर हे चालणं बोलणं थांबतं, म्हणजेच काय तर आत्माद्रव्य सोडून गेलं तर सजीवाचं पार्थिवात रुपांतर होतं, हेच उदाहरण सत्तासंबंधाचं..”

“पण विक्रमा तुझ्या बोलण्यातून असं काही जाणवतंय की ही तीन बाह्यांगे आत्ताच तू सजीव-पार्थिवाचं उदाहरण दिलंस तशी काही कारणाने निर्माण होतात व नंतर पुन्हा बदलत राहतात..असंच काही आहे का?”

“बरोबर आहे वेताळा. ही बाह्यांगे बदलत राहतात. प्रशस्तपाद म्हणतात

कार्य्यत्वानित्यत्वे कारणवतामेव ‌||16||

The character of being an effect and that of being non-eternal, belong only to those (substances, qualities and actions) that have causes.

दुसऱ्या कशाचातरी परिणाम म्हणून निर्माण होणे आणि निश्चित काळापुरतंच अस्तित्व असणे हे फक्त द्रव्य, गुण व कर्म यांनाच लागू आहे.

साम्य	द्रव्य (substance)	गुण (properties)	कर्म (Action)	सामान्य (classification)	विशेष (individuality)	समवाय (inherence)
कार्य्यत्व (character of being an effect)
अनित्यत्त्व (non-eternal)

“म्हणजे काय रे? दुसऱ्या कशाचा तरी परिणाम?”

“आता हे पहा वेताळा. पाणी हे भांड्यात ठेवलंय. आजूबाजूला उष्णता फारशी नाही. म्हणून ते पाणी आपरुपात राहिलं. समजा तेच अतिथंड प्रदेशात नेलं तर त्यापासून बर्फ हे पृथ्वीद्रव्य बनेल. तेच पाणी उष्णतेच्या म्हणजे तेजाच्या संपर्कात आलं तर त्याची वाफ म्हणजे वायुद्रव्य बनेल. म्हणजे द्रव्य हे अंग कायम टिकत नाही. एकदा का द्रव्य बदललं की त्याचे गुण बदलणार. आता तिसरं म्हणजे कर्म किंवा हालचाल..ही तर त्या पदार्थावर म्हणजेच पर्यायाने त्यावर काम कारणाऱ्या द्रव्यांवर अवलंबून असते..”

“अरे थांब, थांब. तू आधी काहीतरी असं सांगितलं होतंस..

क्षितिजलज्योतिरनिलमनसां क्रियावत्त्वमूर्त्तत्वपरत्वापरत्ववेगवत्वानि ||

To Earth, Water, Fire, Air and Mind belong the character of having actions, being corporeal, having distance and proximity, and having speed.

स्थायू, द्रव, वायू, तेज व मन हे हालचाल करत असतात, त्यांना मूर्त स्वरूप असते, ते जवळ येऊ शकतात व लांब जाऊ शकतात आणि ते बलप्रयोग करून गती निर्माण करू शकतात.

“होय वेताळ महाराज, बलप्रयोग करून इतरांमध्ये हालचाल निर्माण होते व काम करणारं बळ किंवा ते द्रव्य गेलं की ती हालचालही मंदावते व काही काळाने तो पदार्थ एका  जागी स्थिर होतो.”

“म्हणजे विक्रमा, न्यूटन वगैरे जे बाह्यबळ(external force) म्हणतात,  ते हेच की काय?”

“होय वेताळा, फक्त वैशेषिकात ते बाह्यबल वर तू म्हणालास तसं स्थायू, द्रव, वायू, तेज व मन यांच्या संयोगात आल्यावर प्रयुक्त होतं असं सांगितलंय. म्हणजेच एखाद्या वस्तूची हालचाल एक सारख्या गतीमध्ये ठेवायला हे बळ जसे साहाय्य करते तसेच ती हालचाल रोखण्यासाठी सुद्धा हे बळ साहाय्य करते. घर्षण(friction) हा जो शब्द आपण रुढार्थाने वापरतो ते या इतर द्रव्यांनी हालचालीला पायबंद घालण्यासाठी लावलेले बळच असते नाही का?”

“हो, ती वस्तू एका विशिष्ट गतीत राहावी किंवा गती रोखावी म्हणून लावलेली ती बळे म्हणजेच वैशेषिकाच्या बाबतीत ‘अधर्मकर्तृत्व’ करणारी बळेच. आणि एक प्रश्न विक्रमा, ह्या बाह्यांगांच्या अभ्यासात द्रव्य, गुण व कर्म या तिन्हींचा अभ्यास होतो. पण मग यात पदार्थातील नऊ द्रव्यांचा अभ्यास होतो? ”

“नाही वेताळा. प्रशस्तपादांनी याच साठी बहुधा सांगितलं असावं की

द्रव्याश्रितत्वञ्चान्यत्र नित्यद्रव्येभ्य:  ||18||

The character of subsisting in substances (belongs to substances, qualities and actions) with the exception of eternal substances.

द्रव्य, गुण व कर्म या तिघांना फक्त अनित्य द्रव्यांमध्येच आश्रय मिळतो. म्हणजेच केवळ पृथ्वी, आप, तेज व वायू या द्रव्यांनाच ही तिन्ही अंगे लागू पडतात.”

“अच्छा, म्हणजे यात फक्त बाह्यांगेच कळतात तर. म्हणजे त्या पदार्थाचं खरं स्वरूप जाणून घ्यायला त्याच्या अंतरंगात शिरावं लागणार..वा विक्रमा वा..हे छान होतं..पण आता वेळ संपली..पदार्थाचे अंतर्भाव, अंतरंग जाणून घेण्याविषयी पुन्हा भेटू..हाऽहाऽऽहाऽऽऽ”

पुन्हा निरव शांतता..पुन्हा चिडिचुप..पण वरवरचीच..पुढच्या भेटीसाठी प्रत्येकाचेच अंतरंग आसुसलेले होते..

(क्रमश:)

मूळ कथा: विक्रम आणि वेताळ पदार्थविज्ञानाच्या जंगलात